«Τους τω Άθω Πατέρας… τιμήσωμεν εν ύμνοις και ωδαίς… μιμούμενοι αυτών τας αρετάς».

Σταύρου Τερζή
Θεολόγου

Την δεύτερη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή η Εκκλησία εορτάζει και συμπορεύεται με τη χορεία των Αγίων Αγιορειτών Πατέρων, τιμώντας στα πρόσωπα των παλαιών και σύγχρονων Αγιορειτών Πατέρων τον Μοναχισμό, ως έναν από τους τρόπους βίωσης και πρόγευσης της Βασιλείας του Θεού μέσα στον κόσμο και την ιστορία.

Ο Μοναχισμός, ως ελεύθερη και αγαπητική επιλογή βίωσης του Ευαγγελίου, είναι η προέκταση του Σταυρού του Χριστού στους αιώνες, «όστις θέλει οπίσω μου ακολουθείν, απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθείτω μοι»(Μκ 8, 34).

Το βίωμα της Εκκλησίας σε όλες του τις εκφάνσεις , είτε ζωή μέσα στον κόσμο είτε μοναχισμός, είναι σταυροαναστάσιμο. «Τον σταυρόν Σου προσκυνούμεν, Δέσποτα, και την αγίαν Σου ανάστασιν υμνούμεν και δοξάζομεν». Αυτό το διττό βίωμα εκφράζεται στην Εκκλησία κατ’ εξοχήν με δύο τρόπους: ο ένας είναι η Θεία Ευχαριστία και ο άλλος είναι ο Μοναχισμός. Οι δύο αυτοί τρόποι χριστιανικής ζωής ούτε συγκρούονται ούτε χωρίζονται αλλά αποτελούν την ασφαλή οδό βίωσης της αλήθειας του Ευαγγελίου.

Το Ευαγγελικό Βίωμα μέσα από τους Σύγχρονους Αγιορείτες Πατέρες
Σε μια εποχή έντονου υλισμού, απουσίας νοήματος, αποξένωσης και απομόνωσης, εσωτερικής αλλοτρίωσης και υπαρξιακού άγχους, ο σύγχρονος αγιορείτικος κόσμος προσφέρει μια ζωντανή, ανατρεπτική απάντηση. Η ζωή και η εμπειρία των Πατέρων του Άθωνα δεν είναι ένας μεμονωμένος, ιδιότυπος, έκτακτος, άρα και αδύνατος για τους πολλούς, τρόπος ζωής, ο οποίος περιορίζεται στην ακριβέστερη -τυπικά- εκδήλωση και εφαρμογή των κανόνων της χριστιανικής ζωής, όπως η προσευχή, η νηστεία, η αγρυπνία, η εγκράτεια, η ηθική καθαρότητα και η πιστή εφαρμογή ενός νομικού κώδικα ηθικής, αλλά αποτελεί την έμπρακτη μεταμόρφωση του Ευαγγελίου σε καθημερινή, χειροπιαστή πράξη.

Στις μέρες μας, στο επίκεντρο αυτής της πνευματικής αναγέννησης που συντελείται στην μοναστική Πολιτεία του Άθωνα, βρίσκονται τέσσερις κορυφαίες μορφές της εκκλησιαστικής μας ιστορίας: ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης, ο Άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ, ο Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης και ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης. Μέσα από το παράδειγμα και τη διδασκαλία τους, επαναπροσδιορίζουν τα βασικά στοιχεία της χριστιανικής ζωής, φωτίζοντας τον δρόμο για τον σύγχρονο άνθρωπο.

Η Υπαρξιακή Ταπείνωση και η Καθολική Προσευχή
Η αφετηρία αυτής της πνευματικής πορείας θεμελιώνεται στη συγκλονιστική εμπειρία του Αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη. Ο Άγιος Σιλουανός εισάγει στην εκκλησιαστική, χριστιανική παράδοση τη μέθοδο της απόλυτης ταπείνωσης μέσα από τη φράση «Κράτα το νου σου στον Άδη και μην απελπίζεσαι». Πρόκειται για μια στάση ζωής όπου ο άνθρωπος αναγνωρίζει με ειλικρίνεια τα λάθη και τις αδυναμίες του, χωρίς όμως ποτέ να χάνει την ελπίδα του στο έλεος του Θεού. Παράλληλα, θέτει ως μοναδικό κριτήριο της αληθινής πίστης την αγάπη προς τους εχθρούς. Για τον Άγιο Σιλουανό, η προσευχή ξεπερνά τα ατομικά όρια και γίνεται καθολική: ο πιστός πονά και μεσιτεύει για τον «όλο Αδάμ», δηλαδή για ολόκληρη την ανθρωπότητα, θεωρώντας τον πόνο του κόσμου ως προσωπικό του βίωμα. Η προσευχή από θρησκευτικό καθήκον και χριστιανική υποχρέωση γίνεται πόθος, πείνα και δίψα για κοινωνία και ένωση με το Θεό, όχι ατομική και απομονωμένη αλλά «καύση καρδιάς για όλη τη κτίση».

Η Υποστατική Αρχή και η Θεολογία του Πόνου
Αυτή την οικουμενική διάσταση της προσευχής συστηματοποίησε θεολογικά ο μαθητής του, Άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ. Ο Άγιος Σωφρόνιος ανέπτυξε την «υποστατική αρχή», την κλήση δηλαδή του κάθε ανθρώπου να γίνει πραγματικό πρόσωπο (υπόσταση) κατά το πρότυπο του Χριστού. Αυτό επιτυγχάνεται όταν ο πιστός αγκαλιάζει με την αγάπη του ολόκληρη την κτίση. Μέσα από τη δική του «θεολογία του πόνου», εξηγεί ότι οι δοκιμασίες και η αίσθηση της «θεοεγκατάλειψης» που συχνά βιώνει ο άνθρωπος, δεν είναι σημάδια απόρριψης, αλλά μια πνευματική παιδαγωγία που οδηγεί στην αληθινή μετάνοια και, τελικά, στη συγκλονιστική εμπειρία του Ακτίστου Φωτός.

Ο Θείος Έρωτας και η Παράκαμψη του Κακού
Σε απόλυτη αρμονία με το παραπάνω ασκητικό βάθος, ο Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης φέρνει μια νότα πνευματικής αισιοδοξίας, προτάσσοντας έναν «θείο έρωτα» για τον Χριστό. Για τον Άγιο Πορφύριο, η χριστιανική ζωή δεν είναι ένα βαρύ καθήκον, αλλά μια γιορτή, μια ποιητική και ευαίσθητη προσέγγιση της ύπαρξης. Η βασική του μέθοδος είναι η «παράκαμψη του κακού»: δεν χρειάζεται να παλεύουμε μετωπικά με τα πάθη και το σκοτάδι μας, διότι έτσι τους δίνουμε αξία. Αντίθετα, αρκεί να ανοίξουμε την αγκαλιά μας στο φως και την αγάπη του Χριστού, και τότε το σκοτάδι θα εξαφανιστεί μόνο του. Ο χριστιανός, κατά τον Άγιο Πορφύριο, πρέπει να είναι ευγενής, να αγαπά την ομορφιά της κτίσης και να πλησιάζει τις ψυχές με απόλυτο σεβασμό στην ελευθερία τους.

Το Πνευματικό Φιλότιμο και η Αρχοντική Αγάπη
Την πρακτική και καθημερινή εφαρμογή αυτής της αγάπης έρχεται να σφραγίσει η διδασκαλία του Αγίου Παϊσίου του Αγιορείτη. Ο Άγιος Παΐσιος εισάγει την έννοια του «πνευματικού φιλότιμου», το οποίο αποτελεί τη βάση της πνευματικής ζωής. Φιλότιμο σημαίνει αγώνας που πηγάζει από καθαρή ευγνωμοσύνη προς τον Θεό και όχι από τον φόβο της κόλασης ή την προσμονή μιας ανταμοιβής. Ο πιστός καλείται να ασκεί την «αρχοντική αγάπη», δηλαδή τη συνεχή θυσία της δικής του άνεσης για χάρη του πλησίον. Αυτό ξεκινά από το επίπεδο των σκέψεων, με την καλλιέργεια «καλών λογισμών» για τους πάντες και την άρνηση της κατάκρισης.

Η Μαρτυρία τους για το Σήμερα
Παρά τις διαφορετικές τους ιδιοσυγκρασίες και τον ξεχωριστό τρόπο έκφρασης, οι τέσσερις αυτοί σύγχρονοι Αγιορείτες Πατέρες συνθέτουν μια κοινή, αρραγή μαρτυρία. Μας δείχνουν ότι η πνευματική ζωή δεν είναι μια φυγή από την πραγματικότητα, αλλά η μοναδική ουσιαστική απάντηση σε αυτήν. Μας καλούν να αντικαταστήσουμε τον εγωισμό με την ταπείνωση, τον φόβο με τον θείο έρωτα, και την ιδιοτέλεια με το φιλότιμο. Η καθαρότητα της καρδιάς για την οποία αγωνίζονται, είναι το άνοιγμα της ύπαρξης στον Άλλο, το Θεό και τον άνθρωπο, το να συμπεριλάβει η ζωή της καρδιάς τον πόνο και την προ(σ)κλητική παρουσία του Άλλου.

Η θεολογία τους είναι τελικά μια πρόσκληση να ζήσουμε τον Παράδεισο, τη Βασιλεία του Θεού, από αυτήν κιόλας τη ζωή, μεταμορφώνοντας τις σχέσεις μας με τον Θεό, τον εαυτό μας και τον συνάνθρωπο.

«χαίρετε, οι του Άθω πολιούχοι και οικισταί και πάντος του κόσμου πρεσβευταί δυνατώτατοι. Πρεσβεύσατε προς Κύριον, ελεηθήναι τας ψυχάς ημών».